चरित्रे / आत्मचरित्रे / व्यक्तिचित्रे

'हे एका अवलियाचं चरित्र आहे. मध्य प्रदेशात स्थायिक झालेल्या कोकणी कुटुंबात जन्मलेला एक पोरगा... शिक्षणानिमित्त मुंबई, लंडन, हार्वर्ड अशी शहरं फिरलेला विद्यार्थी... गूढ प्रमेयं सोडवण्यात आनंद मानणारा एक कल्पक गणिती... पर्डूसारख्या जागतिक ख्यातीच्या विद्यापीठात नावारूपाला आलेला, एक विद्यार्थिप्रिय प्राध्यापक... मराठीवरचं प्रेम परदेशांतही कायम ठेवणारा एक भाषाभिमानी... जनसामान्यांत गणिताबद्दलची आस्था वाढीस लागावी, म्हणून पुण्यात भास्कराचार्य प्रतिष्ठानची स्थापना करणारा एक संशोधक... रशियन गणितसंशोधकांना ज्याच्याभोवती योगिक तेजोवलय दिसलं, असा भारतीय योगशास्त्राचा एक गाढा अभ्यासक... अशा विविध रूपांत वावरलेल्या डॉ. श्रीराम शंकर अभ्यंकर नावाच्या एका जगप्रसिध्द मराठी अवलियाचं हे आगळंवेगळं चरित्र. '

सा-या ब्रह्मवृंदासमोर याज्ञवल्क्याच्या बुद्धिमत्तेला आव्हान देणारे, त्याला हैराण करणारे प्रश्न विचारीत अखेर त्याला सर्वश्रेष्ठत्वाचं प्रशस्तिपत्रक देणा-या गार्गीचा काळ खूप मागे पडला. पण गार्गी अजून जिवंत आहे. एकोणीसशे चौदाच्या आसपास उत्तर प्रदेशमधल्या एका छोट्याशा खेडेगावात जन्मलेली गुलाब ! वयाच्या अकराव्या वर्षी तिनं तत्कालीन ब्राह्मणवर्गाला प्रश्न केला, अंत्यविधीचे कार्य करण्याचा अधिकार स्त्रीला का नाही ? नुसता प्रश्न विचारून गुलाब थांबली नाही, तर सा-या विरोधाला मोडून काढून गंगेच्या किनारी तिनं स्वतःचा घाट बांधला. रसुलाबाद घाट ! तिच्या तेजस्वी व्यक्तिमत्त्वाचा सा-या घाटावर दरारा आहे. भले भले ज्ञानी पंडित तिच्यासमोर नतमस्तक आहे. तिच्याकडे पाहताना गार्गीचा भास होतो. आणि मनात येतं, कोण म्हणतं गार्गी भूतकाळात जमा झाली ? गार्गी अजून जिवंत आहे...

...भिंतीवर बसवलेला मोठा कर्णा आणि ते विचित्र यंत्र तिनं पाहिलं. तिला गंमत वाटली. मी याच्यात गायचं, गैसबर्ग ? तिनं विचारलं. होय, बाईसाहेब. गैसबर्ग उत्तरला. ध्वनिमुद्रणाची तयारी करण्यात तो गुंतला होता. सगळी यंत्रसामग्री आपापल्या जागी बसल्यानंतर तो तिच्याकडे आला आणि म्हणाला, आम्ही तयार आहोत, तुम्ही ? ती हसली, तिनं होकारार्थी मान हलवली आणि कर्ण्यापाशी गेली. तिचा तो जादूभरा, वरच्या पट्टीचा अन् मधुर आवाज कर्ण्यात घुमताच भारतीय शास्त्रोक्त संगीतानं फारच मोठी मजल मारली होती. तवायफांच्या कोठ्यांतून आणि श्रीमंतांपुरत्या मर्यादित बैठकांतून हे संगीत सामान्यांच्या घराघरात पोचलं होतं. गौहर जान भारताची पहिली ग्रामोफोन गायिका ठरली होती !

जॉर्ज ऑर्वेल १९८४ आणि अ ॅनिमल फार्म या कलाकृतींनी जागतिक साहित्यात मोहर उमटवणारा निर्भीड कादंबरीकार. धारदार, तर्कशुद्ध आणि स्फटिकशुभ्र भाषेत लिहिणारा निबंधकार. हुकूमशाही आणि साम्राज्यशाहीचा कट्टर विरोधक. अनुभवांच्या शोधात बेघर फिरस्त्यांसोबत राहणारा मानवतावादी. जिवावर उदार होऊन लढणारा शूर सैनिक. हळव्या मनाचा बाप. हा मनस्वी लेखक कसा जगला ? त्याचे सार्वकालिक ठरलेले विचार कोणत्या विलक्षण अनुभवांच्या मुशीतून घडले ? कोणत्या विचारांचं बीज पेरत होता तो ? त्याच्या आयुष्याची आणि साहित्याची ही कहाणी जॉर्ज ऑर्वेल

'पाच लाख म्हशी. दोन लाख गायी. अठराशे कर्मचारी. असंख्य उद्योजक. चाळीस लाख ग्राहक. या सा-यांचं नांदतं-गाजतं कुटुंब म्हणजे कोल्हापूरचा दूधसंघ गोकुळ . आणि या गोकुळ ला प्रगतिपथावर नेणारा नंदगोप म्हणजे अरूण नरके. सलग दहा वर्षं या संघाचं अध्यक्षपद भूषवणारे अरूण नरके म्हणजेच गोकुळ अन् गोकुळ म्हणजेच अरूण नरके असं समीकरणच सिद्ध झालेलं. म्हणूनच अरूण नरके यांनी सांगितलेलं आत्मकथन बनलंय गोकुळगाथा

ही संयुक्ता. दिल्लीसारख्या `कॉस्मोपॉलिटन' शहरात जन्मली, वाढली. तिला तुमच्या-आमच्याप्रमाणेच वेगवेगळ्या विषयांत रस होता. मग तिनं सरधोपटपणे महाविद्यालयीन शिक्षण न घेता, आपल्याला हवं तेच शिकायचं ठरवलं. आईवडीलही ग्रेटच ! त्यांनी तिला चक्क साथ दिली. मग ही मुलगी चेन्नईला हातमागावर विणकाम शिकली. गाणं शिकली. `इंदिरा गांधी मुक्त विद्यापीठा'ची तिनं पदवी सुवर्णपदकासह मिळवली. त्यानंतर तिनं `नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ फॅशन डिझाइनिंग' मधला पदव्युत्तर पदविका अभ्यासक्रमही पूर्ण केला. आता ती आंध्रप्रदेशातल्या पोचमपल्ली इथे हातमाग विणकरांच्या संस्थेमध्ये काम करते. निरनिराळ्या स्वयंसेवी संस्थांबरोबर तिचा संपर्क आहेच. परंतु विशेष म्हणजे आपलं काम करता करता मानवजातीच्या `समते'साठी ती झटते आहे. या ख-या गोष्टीचं तात्पर्य एकच - मनापासून वाटतं, तेच करा. यश हमखास आहे !

आपल्या जगण्याच्या प्रवासात काही माणसे नकळतपणे येतात आणि आपल्या भावविश्वाचे कोपरे व्यापून घेतात. यातले काही दूरपर्यंत सोबत करतात, तर काही मध्येच थबकतात. त्यांच्या असण्या-नसण्याची सवय आपल्याला झालेली असते. त्यांच्या असण्याने आपण समृद्ध होत जातो, तर नसण्याने पोरकेपणाची भावना आत खोलवर कायमची ठणकत असते. कशी असतात ही माणसे ? उत्तुंग म्हणून मिरवण्यापासून सामान्य म्हणून स्वीकारण्या-नाकारण्यापर्यंतची ? अशी माणसे आपल्याला पुरती कळली या समजात आपण वावरत असतो; पण प्रत्यक्षात ती किती कळलेली असतात ? का ती अशी समजून घेताना आकलनाआधीच आपल्या परिघातून निसटून जातात ? आपल्या आयुष्यात आलेल्या आणि उभं-आडवं आयुष्यच व्यापून उरलेल्या या माणसांविषयीचा हा एक मनोज्ञ प्रवास. निरंतर चालणारा आणि तरीही चकवे निर्माण करणारा गोत्र

'ब्लर्ब नाही'

बाबूराव जगताप हे पुण्याच्या शैक्षणिक व नागरी जीवनामधले एकेकाळचे अत्यंत आदरणीय व्यक्तिमत्त्व. त्यांची ही जीवनगाथा. गुरुवर्य जगताप यांनी श्री शिवाजी मराठा स्कूलची केलेली स्थापना आणि ती संस्था नावारूपाला आणण्यासाठी केलेले विविध प्रयत्न... कोल्हापूरचे शिक्षणाधिकारी म्हणून किंवा गारगोटीच्या श्री मौनी विद्यापीठाचे संचालक म्हणून त्यांनी बजावलेली कामगिरी... शिक्षक मासिकाचे प्रदीर्घकाळ संपादन करण्यामागचा किंवा टॉलस्टॉयच्या निवडक कथा अनुवादित करून प्रकाशित करण्यामागचा त्यांचा ध्येयवाद... पुण्याच्या नागरी जीवनात पक्षनिरपेक्ष भूमिकेतून जबाबदारीची कामे पार पाडताना त्यांनी सहज साधेपणाने उमटवलेला आपला ठसा आणि त्यामुळे गाजलेली त्यांची महापौरपदाची कारकीर्द... ही सारी तपशीलवार चरित्रकथा वाचली की, समाजावर सात्त्विक संस्कार करतो, तो खरा गुरू, या अर्थाने बाबूराव जगताप यांना गुरुवर्य ही उपाधी कशी चपखल शोभते, हे सहज स्पष्ट होते. गुरुवर्यांच्या मुलानेच जिव्हाळयाने सांगितलेली ही चरित्रकथा. शैक्षणिक-सामाजिक क्षेत्रात काम करणा-या सर्वांनाच मार्गदर्शक ठरेल, प्रेरणा देईल, अशी...