महाराष्ट्रात मान्यता पावलेल्या एका व्यंगचित्रकाराने गेल्या वर्षी एका दिवाळी अंकातल्या मुलाखतीत तर असे म्हटले होते, दलालांनी आपली कला सतत प्रवाहिनी ठेवली, तेच तेच करण्याच्या डबक्यात रुतली नाही. त्यांच्या इतक्या बदलत्या पद्धती (स्टाईल्स) निर्माण केलेल्या कलाकृती पाहिल्या की मनात येते, महाराष्ट्रातच काय, जगात कोणी अशा व इतक्या विविध पद्धतींनी चित्रे काढली नसावीत! हे वाचून खरे म्हणजे मीही विस्मयचकित झालो होतो. आपल्या कलाकृतीची अशा तर् हेची कौतुकाची प्रतिक्रिया जेव्हा जेव्हा मी अनुभवतो, तेव्हा मला अपार आनंद व्हायला हवा होता. काहीतरी या कलाविषयात माझ्याकडून भरीव घडले आहे, असे वाटून मूठभर मास वाढले आहे असे भासायला हवे होते... पण... कुठेतरी खोल मनात दडलेली अतृप्तता- इच्छा मला नेहमीच अस्वस्थ करत असते. जनसामान्यांपासून ती तथाकथित प्रतिष्ठित आणि सुशिक्षित वर्गातील रसिकांकडून दाद घेत असलेल्या माझ्या कलेला तशीच मनमोकळी साद विद्वान, कलारसिक किंवा प्रौढ व प्रगल्भ विचारवंत चित्रकारांकडून मिळाली नाही. क्षणभर स्तिमित करील, त्यांच्या सुजाण बुद्धिमत्तेला आव्हान देईल अशी काहीतरी भरीव सृजनशील कलानिर्मिती माझ्याकडून व्हायला हवी होती. व्यावहारिक फापटपसार् यात मनात असूनही हे अत्यंत महत्त्वाचे कार्य माझ्याकडून घडू शकले नाही, याची खंत मला नेहमीच अस्वस्थ करीत असते. या अस्वस्थतेची जाणीव जोपर्यंत माझ्या मनात जागृत आहे; तोपर्यंत त्या प्रतिभेचा महान स्पर्श मला निश्चित लाभेल आणि माझ्या हातून काही अविस्मरणीय आणि सृजनशील कलानिर्मिती निर्माण होईल, असे मनोमन वाटते तसा आत्मविश्वास वाटतो! होय, आत्मविश्वास! कलावंत या विश्वासावरच जगत असतो! पुस्तकाची वैशिष्ट्ये १. ४०८ पृष्ठसंख्या २. ३२ बहुरंगी चित्रांची पृष्ठसंख्या ३. अनेक कृष्णधवल चित्रे ४. दलालांवरील लिहिलेले लेख ५. दलालांवरील मान्यवरांचे लेख ६. दलाल व समकालीन चित्रकार ७. दलाल यांनी काढलेली चित्रे कालक्रमानुसार

'चित्रकार गोपाळ देऊसकर ही कहाणी आहे त्यांच्या चित्रनिर्मितीची. बालपणीच त्यांच्यातले चित्रगुण प्रकटले. उत्तरोत्तर ते बहरत गेले. या कलेच्या जोरावर ते इंग्लंडला जाऊन रॉयल अॅकॅडमीत शिकले. भारतीय संस्थानिकांच्या राजवाडयातून वावरले. पुण्याच्या टिळक स्मारक मंदिरातील लोकमान्य टिळक जीवनदर्शन आणि बालगंधर्व रंगमंदिरातील बालगंधर्व त्यांच्या कुंचल्यातून साकार झाले. त्यांच्या कॅनव्हासवर कोटयवधींचे दागिने ल्यालेली राणी उमटली, तशीच दूध विकणारी खेडूत स्त्रीही ! अशी त्यांची कित्येक चित्रे ! ही कहाणी आहे देऊसकरांच्या व्यक्तिगत जीवनाची. लहानपणीच आईवडलांचे छत्र हरपले. त्यांचे जीवन एकाकी तरीही रंगीन, अफलातून तरीही काटेकोर हिशोबी ! त्यांनी हौशीने संसार उभारला आणि व्यवहारीपणे तो तोडलाही ! ते जगले जन्मभर चित्रकलेच्या साथसंगतीतच ! स्वत:च्याच मस्तीत ! सुप्रसिध्द चित्रकार सुहास बहुळकर यांच्या शब्दांतून रंगलेले हे देऊसकर दर्शन.

'पाप म्हणजे काय पुण्याची व्याख्या कशी करणार ? की पाप किंवा पुण्य - असं काही नसतंच ? असतो तो फक्त बघणाऱ्याच्या दृष्टिकोनातील फरक ? सामाजिक नियमांच्या चौकटीनुसार न वागणं, त्या चौकटीला आव्हान देत ती मोडणं - म्हणजे पाप ठरेल का ? योगी आणि भोगी यांच्यात नेमका फरक काय ? भोगी मनुष्य आसक्तीचा त्याग करू शकत नाही, तशी योग्यालाही त्यागाची आसक्ती असतेच ना ? माणसांच्या जीवनातील वास्तव घटनांचा आधार घेऊन मानवी संस्कृतीतील चिरंतन मूल्यांचं विश्लेषण करणारी साहित्यात अन् हिंदी रुपेरी पडद्यावर गाजलेली कादंबरी - चित्रलेखा. श्रेष्ठ हिंदी साहित्यिक भगवतीचरण वर्मा यांच्या या अभिजात कादंबरीचा मराठी अनुवाद चित्रलेखा'

'बर्ल्ब नाही'

माझ्या छोट्या मित्रमैत्रिणींनो, तुम्ही आईबाबा, ताईदादा, आजीआजोबा, मित्रमैत्रिणी अन् इतर कितीतरी मोठ्या माणसांशी दिवसरात्र गप्पा मारता. पण आपल्याच घरात न बोलणारे कितीतरी जण आपल्या अवतीभोवती वावरत असतात. ह्या आहेत घरातल्याच अशा न बोलणा ऱ्यांच्या बोलक्या गोष्टी ! या गोष्टी वाचता वाचता तुम्हाला अबोल वस्तूंच्या धमाल गोष्टी ऐकू येऊ लागतील...

पदवी अभियांत्रिकीची, अभ्यास गणितातील पीएच.डी.साठी आणि लक्ष स्वातंत्र्यचळवळीवर. अशा तिठ्यावर उभा असलेला एक अवलिया योगायोगाने चक्क सर्कल या चित्रपटगृहाचा मालक बनतो. ... आणि सुरू होते उद्यमशीलतेची, प्रयोगशीलतेची अखंड मालिका. त्याला जोड मिळते या अवलियाच्या स्वभावातील अदम्य ज्ञानलालसेची, कुतुहलाची आणि विज्ञानप्रेमाची. उपजत बुद्धिमत्ता, उच्च शिक्षण, सेवादलाच्या संस्कारातून मिळालेली सचोटी, व्यवहारकुशलता आणि समृद्धीचा वापर समाजासाठी करण्याचे औदार्य.... दुर्मीळ गुणांचे वरदान लाभलेल्या रावसाहेब ओकांनी एका सर्कल सिनेमातून आलेल्या समृद्धीतून नासिक शहरात अनेक औद्योगिक, सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक वर्तुळे निर्माण केली आणि या शहरास सर्वार्थाने समृद्ध केले. त्यांच्या उद्यमशील जीवनाची ही कहाणी. जेवढी अचंबित करणारी, तेवढीच उत्साहवर्धक, रोचक आणि रंजक.