रसग्रहण / समीक्षा

श्री. म.वा. धोंड हे कायम प्रवासात असतात. मुंबईतील साहित्य सहवास मधल्या आपल्या घरातल्या खुर्चीत बसून ते एक गाडी पकडतात. पिपात मेले . आनंदी गोपाळ . पोत . स्वीमी . लता मंगेशकरांनी गायिलेले तुकारामाचे अभंग. बालकवींची रमाई नाहीतर नाच ग घुमा . मूळ गाडी मर्यादित धावेची असली तरी धोंड ती आपल्याला हव्या त्या वेगाने फिरवतात. हे करताना त्यांचे दिशेने भान चुकत नाही. गाडीवरचे नियंत्रण सुटत नाही. अपघात घडत नाही. गाडी मोडत नाही. कोणत्याही कुशल ड्रायव्हर प्रमाणे या सगळ्याचे पक्के भान ते ठेवतात. पोचण्याचे ठिकाण ठरलेले असते पण वाटते जे जे भेटते ते स्वतंत्रपणे मन गुंतवणारे, चकित करणारे, दाद द्यावी असे असते. अशी कितीतरी ठिकाणे जागोजाग ते आपल्याला भेटवतात. यामुळेच हे प्रवास सरळ रेषेतले आणि कामापुरते नाहीत, हे मुक्त आणि मजेचे आहेत. वाचकाला बरोबर घेऊन या पुस्तकात श्री.धोंड यांनी असे एकुण अकरा प्रवास केले आहेत. त्यांची लेखनशैली व्यासंगी तितकीच ससीली, कधी गंभीर, कधी मिष्किल, कधी रंगेल आणि कधी चावटदेखील. गरजेनुसार यात उपरोधाची धार. अभ्यासाने सामान्य पंडितांना येते ते जाड्य या पुस्तकात औषधालाही सापडणार नाही. विजय तेंडुलकर

हैदराबाद येथील उस्मानिया विद्यापीठातून मराठीचे प्रोफेसर आणि पदवी व पदव्युत्तर मराठी विभाग प्रमुख म्हणून सेवानिवृत्त झालेले डॉ. श्री.रं. कुलकर्णी हे मध्ययुगीन मराठी वाडमयाचे चिकित्सक संशोधक आणि गाढे अभ्यासक आहेत. नाथांचा भागवतधर्म , प्राचीन मराठी हस्तलिखिते : संशोधन आणि संपादन इत्यादी त्यांचे ग्रंथ त्यांच्या अभ्यासूपणाची आणि मुख्य म्हणजे संशोधकीय प्रज्ञाप्रतिभेची साक्ष देणारेच आहेत. डॉ.श्री.रं. कुलकर्णी यांचा एकूण सर्वच अभ्यास शास्त्रशुद्ध नवीनतम प्रमेये मांडणारा आणि साहित्याचा सांस्कृतिक अनुबंध मानणारा असा आहे; आणि प्रस्तुत मध्ययुगीन मराठी साहित्य : एक पुनर्विचार हा ग्रंथही याला अपवाद नाही. काल, परिस्थिती, सांस्कृतिक परंपरा, समाजजीवन आणि साहित्य यांचे परोपजीवित्व मध्ययुगीन मराठी साहित्यात जेवढे भक्कमपणे निदर्शनास येते, तेवढे अन्य कालखंडात क्वचितच आढळेल , या आपल्या गृहितकाचाच धांडोळा लेखकाने संपूर्ण ग्रंथभर कसोशीने घेतला आहे. मध्ययुगीन महाराष्ट्रातील राजकीय, सामाजिक, सास्कृतिक स्थित्यंतरे आणि साहित्यनिर्मितीच्या क्षेत्रात घडून येणारी परिवर्तने यांचा परस्परसंबंध व आंतरक्रिया तपासून डॉ.श्री.रं.कुलकर्णी यांनी येथे नवसिद्धान्ताची प्रस्थापना केलेली आहे. मराठी वाड्.मयाच्या अभ्यासक्षेत्रात मूलभूत भर घालणारा हा ग्रंथ अभ्यासकांना समृद्धच करील. डॉ. द. दि. पुंडे

'नाटक पाहणे म्हणजे फक्त औट घटकेची करमणूक नाही. कधी हसवणारा, सुखवणारा, कधी रडवणारा, दुखवणारा कधी अंगावर धावणारा, कधी सारं मन सोलवटणारा, कधी बेभान करणारा, कधी आपल्याच मनाचा तळ धुंडणारा असा हा रंगभूमीवरचा खेळ. हा खेळ रंगून खेळणारे कलाकार प्रेक्षकांना निव्वळ गुंग करणारा खेळ दाखवत नाहीत, तर अविस्मरणीय असा जीवनानुभव देतात. अशा जीवनानुभवाच्या परिमाणाने रंगभूमीचे अवकाश भरून काढण्यासाठी धडपडणारी आधुनिक रंगभूमी. या आधुनिक रंगभूमीवरचे नाटक असते कसे ? दिसते कसेb? ते पहावे कसे ? ऐकावे कसे ? आणि मुख्य म्हणजे शोधावे कसे ? या सा-यांचे एक वेगळे भान देणारी समीक्षा.

जिगसॉबाबत पहिली गोष्ट म्हणजे अलीकडच्या काळात, व्यक्तिचित्रांच्याच नव्हे, तर इतर कोणत्याही पुस्तकानं मला इतकं गुंतवून ठेवलं नव्हतं. यातली बरीच माणसं माझ्या व्यक्तिविशिष्ट परिचयातली. त्यामुळे तीही उत्सुकता होती. पण लेख वाचल्यावर ह्या व्यक्तींची - अगदी जवळच्याही - नव्यानं ओळख होतेय, असं मला वाटलं. जी माणसं अपरिचित होती, तीही खूप जवळ, अगदी हस्तांदोलनाच्या अंतरावर आल्यासारखं वाटलं. ही तुमच्या लेखनाची करामत. ती मला खरोखरच थक्क करणारी होती. त्यात एक आनंददायक अपेक्षाभंग होता. इतकं अव्वल दर्जाचं लेखन तुम्ही करू शकता, हे मला माहीत नव्हतं. चित्रकार समोर ठेवलेल्या वस्तूचं वा दृश्याचं बारकाईनं निरीक्षण करतो आणि आपल्याला जाणवलेल्या रूपात, रंगात त्याचं चित्रण करतो - त्यात तटस्थता असते, पण त्रयस्थता नसते. निवड करताना त्या दृश्याशी तो एका भावबंधनाने जोडलेला असतो. विविध क्षेत्रांतील आणि पातळयांवरील व्यक्तींच्या वृत्तींची आणि कृतींची अलगद हातानं उकल करण्यात तुम्ही अशीच आप्तसंबंधांचं भान ठेवणारी तटस्थता राखलेली आहे. कोठेही भावविवशता नाही, पण कोरडेपणाही नाही. पाणलोट नाहीत, पण अधिक हृद्य वाटणारा ओलावा आहे. प्रेमादर अंध नाही, डोळस आहे. पण त्या दृष्टीतही सर्वत्र आत्मीयतेचं मार्दव आहे. आणि मुख्य म्हणजे ह्या सर्वाला समर्थक अशी नितळ, सरळ पण प्रगल्भ अशी भावशैली आहे. तिला मेकअप करण्याचा प्रयत्न (आम्ही करतो तसा) कोठेही दिसत नाही. एवढंच सांगतो, कलमाई तुमच्यावर प्रसन्न आहे. ती अधिक काही मागते आहे. - वि. वा. शिरवाडकर